Galip Uçar : kktc

kktc etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

5 Mart 2023 Pazar

Arap Ali Ağıdı yahut Bir Antiemperyalist Direniş Ölümü

Uluslar, gerek varlıklarını, gerekse de kültürlerini çeşitli anlatılarla yahut ögeleri bir sonraki nesillere aktararak sürdürür ve böylece yaşamaya devam ederler. Günümüz koşullarında dahi bazı yaptıklarımız, yaşantılarımız aslında binlerce yıl önceki atalarımızdan bizlere mirastır. Onların yazı olmadığı dönemde yani sözlü edebiyat dönemi olarak kabul ettiğimiz dönemde, ellerinde saz dillerinde destanlarda anlattıkları yaşamların nesillerce aktarımı sonucunda bizlere kadar gelen çeşitli kalıtımlar da vardır.

Bu kalıntılardan biri de ağıtlardır. Yuğ törenleri yani ölüm sonrası cenaze törenlerinde ölenin ardından okunan hali olan “Sagu” şiirlerinden bu yana dönem dönem, özellikle de dinsel ögelere bağlı olarak değişimler yaşamış olsa da, öz olarak ölen kişinin karakterine, yaşantılarına vurgu yapan içinde nasıl öldüğünü de barındıran, genellikle de ezgili olarak okunan yas şiirleri olmuştur.

Sıradan kişiler yahut kahramanlık gösteren birilerinin ardından da yakılmıştır. Ama bunlar sadece ulusal savaşlarda, uğraşlarda, gazalarda yakılanlarla sınırlı değildir. Yahut Türklerin ağıtları sadece Orta Asya, Kafkasya, Balkanlar, Batı Trakya, Orta Doğu, Yemen örneği varsa Arap Yarımadası ya da mevcut coğrafyamız Anadolu’da yakılmamıştır. Bir de nedense göz ardı edilen Kıbrıs adasında da Türklerin ağıtları vardır. Hele ki bu ağıtlardan biri vardır ki, bir yiğidin arkasından yakılması dışında, antiemperyalist ögeleri de taşımaktadır.

Bilindiği üzere, 2. Abdülhamit Devri’nde Kıbrıs adası, Kafkasya’da yaşanan problemler sebebiyle, koruma altında kalması için İngilizlere kiralanmış ve kiralama sürecinin dahilinde, Birinci ve İkinci Balkan Harbi, Birinci Dünya Savaşı ve sonrası mağlubiyet sebebiyle İngilizler tarafından ilhak edilmiş ve Kıbrıs bir İngiliz sömürgesi ya da Britanyalıların tabiriyle Kıbrıs Kolonisi kurulmuştur.

Kıbrıs’ta yaşayan, Türkler, Rumlar, Maronitler dışında adaya İngilizler de yerleşmiş ve koruma bahanesiyle aslında Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı’nın güvenliğini elinde tutup, bölgeye en yakın stratejik bölge olan Kıbrıs’ı kiralayan Britanyalılar, Kıbrıs’ta da yoğunlaşmaya başlamıştır. Tabi ki Osmanlı Dönemi’nden kalma ve daha öncesinde de Arap işgalleriyle gelip adaya yerleşen Arap nüfusu da vardır.

İşte bu Arap kişilerden birisi de Arap Ali’dir. Arap Ali, Mağusa Limanı’nda çalışan bir liman işçisidir. Tabi ki bu sıfatıyla Arap Ali, aslında konumuza işçi, emekçi başlıklarını da koymaktadır. Ama işçi, emekçi kavramının bir ötesine de Arap Ali’nin bazı özellikleri bizi getirebilmektedir. Arap Ali, işini yap, görme, duyma, denileni uygula tarzı bir liman işçisi değildir. Arap Ali, haksızlığa başkaldıran, işçiyi ezmeye çalışan kaptanların ve ustaların da karşısına dikilen bir kişiliğe sahiptir.

Hatta öyle bir isyankâr karaktere sahiptir ki, uslansın diye Seniha adında bir kızla genç yaşta evlendirilir ki belki evlenip, çoluk çocuğa karışında durulur diye. Evlendikten sonra genç yaşta üç çocuğu da olsa Arap Ali’nin karakteri değişmez.

Zaten Mağusa Limanı çevresinde de bu gibi olaylarla ve isyankarlığıyla bilinen Ali’nin bir diğer yarası da, ne kadar belli etmese de içten içe belli ki onu yemektedir, yaşadığı toprakların sömürge durumunda kalması ve adalıların kendi topraklarında, uzak diyarlardan gelenler tarafından yönetilmesidir.

Elbette 1960lı senelere kadar olan dönemde her Kıbrıslı, İngiliz pasaportuna da sahip olmuş ve bu sömürgeleşmeyi olumlu olarak da kullanmıştır. Bunlara örnek bazı olaylar şunlardır: İngiliz pasaportu sayesinde “Commonwealth” adı verilen Britanya Krallığı’na ait sömürge ülkelerde yaşama, çalışma, okuma hakları. İngiliz sömürgeleri ve Ada Krallığı arasında serbest ticaret anlaşmaları ve bu gibi çeşitli imtiyazlardan söz edebiliriz. Tabii eğitim alanı sanırım buradaki avantajların başında geliyor olsa da kendi ülkesinde, ne kadar kendi dilini konuşuyor olsalar ve kendi okulları mevcut olsa da yönetsel olarak Britanya Krallığı’nın istediklerini yapılması ve onların tek söz sahibi olması özgürlük alanını da kısıtlamıştır. Sonuçta bir sömürge ülkesinin vatandaşlarıdırlar ve herkes de Krallık için çalışmaktadır.

İşte Arap Ali de bu sömürge vatandaşlardan birisi olarak yaşamını sürdürmekte olan Limasol ya da Kıbrıslı Türklerin tabiriyle Leymosunlu Kıbrıslı Türklerden biridir. Mağusa da günümüzde 1974 Kıbrıs Barış Harekatı sonrasında Gazi Mağusa olmuştur, liman işçisi olarak çalışan ve çok büyük varlığa sahip olmayan, geçinmeye çalışan diğer her işçilerden biridir. Kıbrıs’ın genel özelliklerinden birisidir ki akşamları içki içmeyi severler. Günümüzde de bu sürmekte olan bir gelenektir. Özellikle de meyhane geleneği Kıbrıs’ta eski zamanlardan bu yana yaygın bir gelenektir. Genellikle çalışan kişiler, işleri ya da mesaileri bittikten sonra meyhanelere, hem eğlenmeye hem de sosyalleşmeye gitmektedirler. Liman işçilerinde eski dönemlerden beri bu meyhane geleneği hep de vardır.

Tabii ki İngilizlerin de “Pub” adını verdikleri, birahane olarak tercüme edebileceğimiz bir bar ya da bizim meyhane kültürüne yakın bir kültürü vardır. İşte bu meyhane gecelerinden birinde Arap Ali, içkisini içerken, meyhanede eğlenen ama eğlenirken de meyhanedeki Kıbrıs’ın yerlisi halka eziyet edip, onlarla dalga geçen başka bir İngiliz sömürgesi olan Hindistan’dan gelen Hintli İngiliz askerleriyle bir şekilde takışır. Onların insanlara yaptıklarına meyhanede karşı koyar ve yedi Hintli İngiliz askerleriyle atışır.

Ertesi gün, Ali limanda çalışmasını bitirdikten sonra yine meyhaneye giderken, meyhanenin önünde dün kavga ettiği yedi Hintli İngiliz askerinin, ellerindeki silahlar ve o silahlara takılı süngülerle onu beklediğini görür. Bir şey olacağından emin olsa da yiğitliyle ve korkusuzluğuyla bilinen Arap Ali meyhaneye yürüyüşünden vazgeçmez. Bu askerlerden birisi Ali’ye doğru hamle yapar ama Ali güçlü yapısıyla onu yere indirir. Bunu yumruğu bahane eden diğer altı asker de olaya müdahil olur ve Ali’yi süngülemeye başlar. Bu süngü darbelerine rağmen onlarla boğuşmaya devam eden Arap Ali, ilk başta yere serdiği askerin hınçla ona sapladığı süngü darbesiyle artık dayanamaz hale gelir.

Artık kan kaybından baygın hale gelmiş olan Arap Ali’yi bu askerler, sömürge halklara ibret olsun, kimse otoriteye ve onun en küçük yapısı olan erlere dahi başkaldıramasın diye sürükleye sürükleye Mağusa Limanı’na getirirler ve meydana sererler. Olayı duyan karısı Seniha ise koşarak kocasının kanlı bedeninin olduğu meydana gelir ve yanına oturur. Arap Ali son bir dermanla karısına:

“İskele’den çıktım yan basa basa, Mağusa’ya vardım kan kusa kusa,

Mağusa Limanı, limandır liman, beni öldürende yoktur din iman” dediği rivayet edilmiştir.

Karısının da buna karşılık:

“Uyan Ali’m uyan, uyanmaz oldun

Yedi bıçak yarasına dayanmaz oldun” dediği söylenmiştir.

Rivayet odur ki bu sözleri duyan halk arasında bu sözler yayılmış ve mevzubahis ağıtın da temel sözleri haline gelmiştir.

Mağusa Limanı türküsü olarak bilinen ama yerelde Arap Ali Ağıtı olarak anılan bu ağıtın ülkemizde bir tek versiyonu bilinse de tek versiyona sahip değildir. Belki ezgisel olarak aynı olsa da şiir olarak farklılıklar göstermektedir.

Ülkemizde ve Türkiye üzerinden yayılan türkü versiyonun sözleri şu şekildedir:

Mağusa Limanı limandır liman (aman aman) (x2)

Beni öldürende yoktur din iman (x2)

Uyan Alim uyan uyanmaz oldun